Veri Kurtarma ile Arızalı Diskten ve Açılmayan Cihazdan Verileri Geri Almak
HDD, SSD, NVMe ve Cihazlardan Veri Kurtarma İncelemesi
Veri kurtarmada ilk soru, verinin durduğu diskin mi yoksa diski taşıyan cihazın mı bozulduğudur. Silinen dosya, formatlanan disk ya da bad sector gibi disk sorunlarında veriler diskin kendisinden okunur. Diski çıkarılabilen laptoplarda da disk doğrudan okunur. Açılmayan bir telefonda, T2 çipli ya da Apple Silicon MacBook'ta ve hafızası karta lehimli bazı laptoplarda ise veriler çoğu zaman hem şifreli hem de karta lehimlidir, bu yüzden önce cihazın kartı çalıştırılır.
Önce Arızanın Türü
Mantıksal arızada disk çalışır ama veriye ulaşılamaz. Silinen dosya, format atılmış disk, bozulan dosya sistemi ya da "biçimlendirilsin mi?" uyarısı bu gruba girer. Yapılacak ilk şey diske yazmayı durdurmaktır. Ardından disk birebir kopyalanır ve kopya üzerinde çalışılır. Disk hiç algılanmıyor ya da elektrik dalgalanmasından veya yanlış adaptörden sonra tepki vermiyorsa elektriksel bir arıza vardır. Bu durumda disk kartındaki koruma elemanları ve besleme hattı ölçülür.
Hard disk (HDD) tarafında mekanik arıza tıkırtı, sürtünme sesi, dönmeyen ya da dönüp duran motor ve kafa arızası (kafa atma) ile kendini gösterir. Böyle bir diski hemen kapatmak gerekir, çünkü çalıştırmaya devam etmek plakalara kalıcı zarar verir. Yüzey arızasında bad sector, çok yavaş okuma ya da kopyalamada donma görülür ve sağlam alanlardan başlayarak kontrollü okuma yapılır. Son grup cihaz arızasıdır. Telefon ya da laptop açılmıyorsa ya da sıvı teması, darbe veya anakart arızası varsa yöntem, aşağıda anlattığımız şifreleme durumuna göre seçilir.
Algılanmayan bir diskte elektronik, mekanik ve mantıksal durum ayrı ayrı değerlendirilir. Tıkırtı yapan bir diske kurtarma programı çalıştırmak ya da diski defalarca takıp çıkarmak, kurtarılabilir bir işi kurtarılamaz hâle getirebilir.
Silinen Dosya, Format ve Bad Sector
HDD'de silinen dosya fiziksel olarak hemen yok olmaz, üzerine yeni veri yazılana kadar diskte kalır. Bu yüzden en önemli kural, dosyanın silindiği diske hiçbir şey kaydetmemektir. Hızlı formatta da dosya sistemi sıfırlanır ama veriler çoğunlukla yerindedir. Bad sector bulunan disklerde önce sağlam alanlar okunur ve zayıf bölgeler en sona bırakılır. Böylece disk tamamen çökmeden verinin büyük kısmı alınır.
SSD ve NVMe'de Durum Farklı
SSD ve NVMe disklerde silinen dosyalar, işletim sisteminin TRIM komutu nedeniyle kısa sürede kalıcı olarak temizlenebilir. Bu nedenle SSD veri kurtarmada silinen dosyanın kurtarılma ihtimali HDD'ye göre çok daha düşüktür. Buna karşılık bir SSD'nin algılanmaması çoğu zaman verinin kaybolduğu anlamına gelmez. Sorun diskin besleme devresinde kısa devre yapan bir komponentte ya da denetleyici tarafında olabilir. Besleme hattı onarılan disk yeniden okunabilir hâle gelir.
Şifreleme Yöntemi Belirler
Açılmayan bir cihazda hangi yöntemin işe yarayacağını, cihazın ne kadar hasarlı olduğundan çok verinin nasıl şifrelendiği belirler.
iPhone ve iPad'de veriler karta lehimli NAND hafızada durur. Şifreleme her zaman açıktır ve anahtar işlemciye bağlıdır. Bu nedenle ya kart onarılıp cihaz açılır ya da işlemci ve NAND birlikte donör karta taşınır. Android 10 ve sonrası telefonlarda hafıza karta lehimli UFS ya da eMMC'dir. Dosya tabanlı şifrelemenin anahtarı cihazın güvenli donanımında saklanır, yol yine kartı onarıp açmaktır ve bazı modellerde çip aktarımı da mümkündür.
Android 5 ve öncesi eski telefonlarda ve bazı tabletlerde eMMC hafızadaki şifreleme çoğu zaman kapalıdır. Bu cihazlarda kart onarımı ya da çipi söküp doğrudan okuma işe yarar. Android 6 ile 9 arasındaki cihazların çoğunda ise tam disk şifrelemesi açıktır.
Laptop ve masaüstünde M.2 SSD, NVMe ya da 2,5 inç disk gibi çıkarılabilir bir disk varsa disk çıkarılıp okunur. BitLocker ya da Windows cihaz şifrelemesi açık olabilir ve o zaman disk kurtarma anahtarıyla açılır. Hafızası karta lehimli eMMC ya da SSD olan laptoplarda şifreleme durumu modele göre değişir ve yöntem kart onarımı ya da çipten doğrudan okumadır.
T2 ve Apple Silicon MacBook'larda karta lehimli SSD her zaman şifrelidir, FileVault ise buna ek bir parola katmanı ekler. Bu cihazlarda veri yalnızca kartın onarılıp açılmasıyla alınır. USB bellek ve hafıza kartında NAND çipi ya da tek parça (monolitik) yapı bulunur ve genellikle şifreleme yoktur. Veri, çip sökülerek ya da test noktalarından doğrudan okunur.
Kısacası iPhone'dan, yeni Android telefonlardan ve T2 çipli ya da Apple Silicon MacBook'lardan veri almak için hafızayı söküp başka bir cihaza takmak işe yaramaz. Veriler, cihazın kendi işlemcisiyle birlikte çalıştığında okunabilir.
Onararak, Taşıyarak ya da Doğrudan Okuyarak
Donanımsal veri kurtarma, cihazın onarımı ekonomik olmadığında bile içindeki fotoğrafları, mesajları ve iş dosyalarını almayı hedefler. Kurtarma ihtimalini işe başlamadan söylüyoruz.
1. En sık kullandığımız ve en güvenli yol, kartı onarıp cihazı bir kez açmaktır. Açılmayı engelleyen kısa devre, güç entegresi ya da sıvı hasarı giderilir, cihaz açılır ve veriler hemen yedeklenir. Kalıcı onarım gerekiyorsa sonra yapılır. Bu aşamadaki işler anakart tamiri ve sıvı teması tamiri sayfalarımızda anlatılıyor.
2. Kart onarılamayacak kadar hasarlıysa çipler donör karta taşınır. İşlemci ve hafıza gibi eşleşmiş çipler sağlam bir donör karta aktarılır ve cihaz kendi çipleriyle açılır. Bu, BGA reballing sayfamızda anlatılan board swap yöntemidir.
3. Üçüncü yol çipten doğrudan okumadır. Şifrelemenin kapalı olduğu eski telefonlarda, bazı tabletlerde, lehimli eMMC'li giriş seviyesi laptoplarda, USB belleklerde ve hafıza kartlarında NAND çipinden veri alınabilir. Çip sökülür ya da test noktalarından okunur, ham veriden dosya sistemi yeniden kurulur.
Açılmayan Telefondan Veri Kurtarma
Telefonda veri kurtarmanın ilk şartı, cihaz açıldığında kilidini açabilmektir. Ekran kodunu bilmiyorsanız cihaz açılsa bile verilere ulaşılamaz ve bu kilidi aşmak da yapmadığımız bir işlemdir.
Düşmeden sonra logoda kalma ya da hiç açılmama durumunda sorun çoğunlukla güç devresinde ya da iki katlı kartlarda katlar arası bağlantıdadır ve telefon kart onarımıyla açılır. Suya düşen telefonda önce korozyon temizlenir, ardından kart onarılır. Ne kadar erken gelirse o kadar iyi sonuç alınır. Ekranı kırık ama çalışıyor gibi görünen telefonlarda çoğu zaman geçici bir ekran takılarak yedek alınır. Kart ikiye ayrılmış ya da yanmışsa çip aktarımı değerlendirilir.
Modelinize özgü arızalar için iPhone tamiri ve telefon tamiri sayfalarımıza da göz atabilirsiniz.
Açılmayan Laptop, Masaüstü ve MacBook
Laptop ve masaüstü bilgisayarlarda ilk soru diskin çıkarılabilir olup olmadığıdır. M.2 SSD ya da 2,5 inç disk kullanan cihazlarda disk çıkarılıp başka bir sistemde okunur. Anakart arızası diske dokunmadığı için veriler çoğu zaman eksiksiz alınır.
Burada önemli bir ayrıntı var. Windows 11'in yeni sürümleri, Microsoft hesabıyla kurulan cihazlarda cihaz şifrelemesini varsayılan olarak açabiliyor. Bu durumda disk başka bir bilgisayarda ancak BitLocker kurtarma anahtarıyla açılır. Anahtar çoğunlukla Microsoft hesabınızın cihazlar bölümünde kayıtlıdır ve gelmeden önce kontrol etmeniz süreci hızlandırır.
Acer Aspire 1 gibi hafızası karta lehimli giriş seviyesi modellerde disk çıkarılamaz. Bu cihazlarda önce kart onarılıp veriler alınır, olmazsa eMMC çipinden okuma değerlendirilir. Cihaz şifrelemesi (BitLocker) açıksa bu yöntem için de kurtarma anahtarı gerekir. T2 çipli ve Apple Silicon MacBook'larda veri yalnızca kartın onarılmasıyla alınabilir. SSD'si çıkarılabilen eski Intel MacBook'larda ise disk çıkarılıp okunabilir. Ayrıntıları MacBook tamiri sayfamızda bulabilirsiniz.
USB Bellek, Hafıza Kartı ve Harici Disk
USB bellek ve hafıza kartlarında arıza çoğunlukla konnektörde, denetleyicide ya da kırılan kartın yollarındadır. Konnektör onarılarak ya da NAND çipi doğrudan okunarak veri alınabilir. Monolitik yapılı küçük kartlarda okuma, kartın üzerindeki test noktalarından yapılır.
Harici disklerde önce kutunun içindeki USB çevirici kart elenir, çünkü disk çoğu zaman sağlamdır ve doğrudan bağlanarak okunur. USB girişi disk kartına lehimli ya da donanım şifrelemeli modellerde, örneğin bazı WD My Passport ve Elements disklerde, okuma disk kartı üzerinden yapılır.
Yanınızda Olması Gerekenler
Gelmeden önce telefonun ekran kodunu ya da şifresini, laptopta varsa BitLocker kurtarma anahtarını hazırlayın. Fotoğraflar, WhatsApp yazışmaları, belgeler ya da belirli bir klasör gibi hangi verilerin öncelikli olduğunu not edin. Düşme, sıvı, güncelleme ya da elektrik dalgalanması gibi ne olduğunu ve ne zaman olduğunu anlatmanız teşhisi hızlandırır. Kurtarılan verileri aktarmak için yeterli kapasitede harici bir disk ya da USB bellek de getirmeniz gerekir.
Bulut yedeğiniz varsa (iCloud, Google, OneDrive) önce oradan kontrol edin, aradığınız veriler zaten orada olabilir.
Süre ve Ücretlendirme
Ücreti diskin ya da cihazın türü, arızanın tipi, yöntem (onarım, çip aktarımı ya da doğrudan okuma) ve verinin miktarı belirler. Ön incelemeden sonra kurtarma ihtimalini, yöntemi, süreyi ve ücreti yazılı olarak bildiriyoruz.
Silinen dosya ve format gibi mantıksal kurtarma işleri 1-3 iş günü sürer. Anakartı arızalı bir cihazdan çıkarılabilir diski okumak 1-2 iş günü, kart onarımıyla cihazı açıp yedek almak 3-7 iş günü alır. Bad sector ya da elektriksel arızalı disklerde süre 3-10 iş günüdür. Çip aktarımı ya da çipten doğrudan okumada süre modele ve donör parçaya göre değişir ve genellikle 1-2 hafta sürer.